Een recent artikel in het Bibliotheekblad over Gevaarlijke boeken in het Teylers Museum en de bijbehorende podcast trok mijn aandacht.
Het bracht me naar het Teylers Museum in Haarlem, waar nu de tentoonstelling Gevaarlijke Boeken te zien is. Deze laat zien hoe wetenschappelijke boeken uit de afgelopen 500 jaar door kerk en staat werden verboden.
Wat ik daar zag, voelde als geschiedenis.
Maar dat is het niet.
Juist daar realiseerde ik me hoe actueel dit thema is en misschien zelfs steeds actueler wordt.
Van vroeger…
In de tentoonstelling zie je hoe boeken eeuwenlang werden verboden. Omdat ze te kritisch waren. Of te vernieuwend. Of simpelweg te bedreigend. Van Copernicus tot Einstein. Ideeën die wij nu vanzelfsprekend vinden, mochten ooit niet gelezen worden.
Een van de meest opvallende stukken komt uit de collectie van de Koninklijke Bibliotheek: de Index librorum prohibitorum. Dat is geen boek, maar een lijst van verboden boeken van de Rooms-Katholieke Kerk. Meer dan 400 jaar lang bepaalde deze lijst wat mensen wel en niet mochten lezen. Auteurs als Erasmus, Spinoza en Galileo stonden erop. Wie hun werk wilde lezen, had daar toestemming voor nodig.
Het laat zien hoe structureel toegang tot kennis beperkt kan worden.
…naar het nu
Een boekverbod klinkt als iets van vroeger. Of van ver weg. Maar dat is het niet. In de Verenigde Staten worden de laatste jaren steeds meer boeken geweerd uit scholen en bibliotheken, vaak rond thema’s als racisme, gender en identiteit. Dat voelt misschien ver weg, maar het mechanisme is herkenbaar.
In de podcast Gevaarlijke boeken onderzoekt maker Dide Vonk wat er gebeurt als informatie verdwijnt. Ze spreekt onder andere met schrijver Pim Lammers, die kinderboeken schrijft met queer personages. Hij merkt dat de reacties op zijn werk de afgelopen jaren zijn veranderd, tot bedreigingen aan toe. Tegelijkertijd benadrukt hij hoe belangrijk het is dat kinderen zichzelf herkennen in boeken.
En juist die boeken verdwijnen soms uit schoolbibliotheken.
Dichterbij dan je denkt
Nederland is Amerika niet. Maar ook hier zie je beweging. Niet via officiële verboden, maar subtieler. Ouders maken bezwaar tegen boeken op school. Er ontstaan discussies over wat kinderen wel en niet mogen lezen. En scholen passen hun keuzes aan om discussie te voorkomen.
De discussie rond de Week van de Lentekriebels laat dat goed zien. Deze projectweek gaat over relaties, weerbaarheid en – passend bij de leeftijd – seksualiteit.
Juist daar ontstaat elk jaar discussie. Ouders trekken aan de bel. Scholen wegen af. Soms verdwijnen keuzes stilletjes naar de achtergrond.
Wat is passend – en wie bepaalt dat?
Wat me daarbij opvalt: censuur is niet altijd zichtbaar. Het zit ook in wat niet wordt ingekocht, in wat minder zichtbaar wordt of langzaam verdwijnt. En dat maakt het ingewikkeld. Want wat je niet ziet, kun je ook niet lezen. Of bevragen.
De rol van bibliotheken
Juist daarom zijn bibliotheken belangrijk. Niet alleen als plek waar boeken staan, maar als plek waar kennis toegankelijk blijft en waar verschillende perspectieven naast elkaar kunnen bestaan.
In de podcast hoor je Marjoleine Molenaar – directiesecretaris bij Bibliotheek Rotterdam en schrijver van Verboden boeken – die laat zien hoe die spanning in de praktijk voelbaar is. Bibliotheken zijn plekken waar maatschappelijke vragen binnenkomen over wat wel en niet kan. Waar discussie ontstaat, juist omdat boeken iets raken.
De Koninklijke Bibliotheek verwoordt het helder: vrije toegang tot informatie is geen vanzelfsprekendheid. Het is iets waar we actief voor moeten blijven staan.
Wat ik meeneem uit het museum en de podcast is dit: censuur verdwijnt niet, maar verandert van vorm. Van zichtbare verboden naar subtiele keuzes.
In de podcast hoor je ook hoe belangrijk het is om meerstemmigheid te blijven stimuleren, zodat verschillende verhalen kunnen blijven bestaan.
Vrije toegang tot kennis voelt vanzelfsprekend.
Maar dat is het niet.
Juist de boeken die discussie oproepen, laten zien waarom bibliotheken ertoe doen.
– Annemiek (Hello’s)
